This is the first such comprehensive and thoroughly researched history of Komorow.
Komorow is situated 16.5 km (about 11m) south-west of Warsaw. Conveniently linked to the centre of Warsaw by rail (operated by WKD trains) it has become a typical "commuter" town with the population of about 3 thousand. As Komorow has become increasingly popular in recent years the property prices have soared and new developments have mushroomed.

Komorow has a primary and secondary school, public library, a Roman Catholic parish church, several shops and a health centre. A historic palace situated within an old park had been converted into a ward of the Pruszkow psychiatric hospital for the treatment of neurotic disorders. Until 1900 Komorow was no more than a small village, a cluster of predominantly timber cottages typical in this part of the country, of which very few have survived. The oldest surviving buildings include a number of villas dating from 1900 - 1939. The Art Nouveau palace, an interesting architectural structure completed in 1900, suffered extensive modernisation and rebuilding in the 1950s.

The neighbouring 18th century farm buildings were demolished in 1998 (permission to do so by the local authorities must serve as evidence of their manifest ignorance and lack of respect for local heritage).

Among the few surviving remnants of Komorows past are a number of old avenues lined with ancient lime birch and chestnut trees (one planted with four rows of trees), most of which are now under preservation order. They provide an indication of the grand picturesque design of the old park and farmlands.

The region of Mazovia (Mazowsze), within which Komorow is situated, covers an expanse of post-glacier flat lands marked by broad valleys of small meandering rivers and stretches of pine and oak forests as well as splendid grass-covered sand dunes. A particularly picturesque examples of these can be found at the Kampinos National Park west of Warsaw. Komorow is situated on the Utrata, a small river usually associated with the name of Frederic Chopin. The famous composer was born and brought up in Zelazowa Wola on the banks of the Utrata. All along the river there are wide stretches of wet pastures, meadows and fields.

The first settlements in the area were probably established on slightly higher, dry woodlands. Now, after thousands of years of deforestation, the soil around Komorow is rich and fertile. The oldest signs of settlements in the area, apart from some coincidental traces left by travelling hunters of the stone age, date from an early bronze age, i.e. from 1800-1200 BC. The archaeological evidence suggests that this was a farming society representative of the so-called kultura trzciniecka period. Within the boundaries of Komorow there are also sites of other settlements and burial grounds dating back to the lusatian culture (kultura luzycka) period of the bronze age and, more recently, the La Tene period (kultura latenska) (400 - 0 BC) and kultura przeworska (0 - 400 AD, the period of Roman influences). Komorow was part of a huge centre of ancient metallurgical industry -the second biggest in Europe outside the Roman Empire. Its history together with the evidence gathered during recent archaeological excavations can be examined in detail at the local museum (Museum of Ancient Metallurgical Works in Mazovia) in the neighbouring town of Pruszkow. Scarce remains of early Medieval settlements (up to 1200 AD) unearthed in Komorow seem to point towards a continuing habitation of this area from the early bronze age onwards. Unfortunately, many sites which might prove very interesting to archaeologists are either buried under built-in areas or destroyed by farming and other activities. Therefore it is most likely that the sites that have been examined and uncovered are just small parts of a much greater picture.

The first written record of Komorow, or rather as it was then called "Comorovo", dates back to the beginning of the15th century. According to those records Komorow was then a village owned by at least two closely related families of noblemen bearing the Roch coat of arms. It was inhabited by their serfs and most likely also a number of free peasants. Altogether there were probably about 60 people living in 12 holdings (though there is no clear evidence of this number). At that time areas covered by woodland, fields and meadows as well as property boundaries were probably similar to those that exist nowadays (although later they were further divided). In 1580 due to inheritance process there were already 5 independent but smaller estates owned by the descendants of the two original landlords. The records show, for example, that one of them, a widow called Maryna, daughter of Piotr of Komorow, owned the then 150-years-old mill on the Utrata. This was the time when Poland enjoyed its greatest economic prosperity owing to, among others, massive exports of grain to Western Europe via Gdansk. In 1596 Warsaw replaced Cracow as the capital of Poland. This, in turn, resulted in a huge influx to the area of wealthy nobility. As a consequence large plots of land in Komorow and the neighbouring estates were, at the beginning of the 17th century, bought by a wealthy aristocrat, Castellan Chadzynski, and soon afterwards more land was sold to a government official from Warsaw named Sobolewski. Komorow in fact remained in the hands of the Sobolewski family until the 19th century. After a devastating period of Swedish invasions, plagues and poor harvests (which had ravaged Poland to such an extent that even until the 20th century the country could not fully recover) in 1674 Komorow had no more than 48 inhabitants. This, however, was a relatively big population in view of the fact that many other villages in the area suffered much harder, some never to recover at all. The 18th century brought a further decline of Polands economy aggravated still by constant wars, natural disasters and global economic transformations due to colonisation. The state was gradually declining until its final disintegration, i.e., until 1772 when Poland was partitioned by the three neighbouring powers: The Austrian Empire, Prussia and Russia. Thus Poland formally ceased to exist until 1918, except for a short intermission period between 1807-1815. Nevertheless, private estates carried on generating considerable profits. In the first half of the 18th century the estate of Komorow was divided between two landlords. Eventually one of them, Sobolewski, took over and extended the estate with the purchase of vast lands attached to the neighbouring village of Sokolowo. The Sobolewski family held the land until 1830 when they were forced to emigrate to France. The estate was sold and changed hands several times. Deliberate destructive policy of the Russian government had taken its toll and the estate, with mounting debts had to be auctioned again and again. In mid 19th century Komorow covered the area of 900 ha (2,200 acres) including meadows, pastures and small woodlands. Apart from an unimposing wooden mansion and spacious farm buildings there were about 35 houses, an inn, a mill, an ironmongers shop, a brick-yard and a peat-digging works.

Soon after the completion of a splendid Art Nouveau style palace the owners began selling out some well-positioned plots of land along a stretch of pine forest. They were acquired by wealthy Warsaw bourgeoisie for residential development. All this happened at the time of growing popularity in Poland of the Garden-City Movement founded in England by Ebenezer Howard (whose designs include that of a garden-city in Letchworth near London, 1904). The trend to "work in the city but live in the countryside" drew more and more new investment. At the same time Komorow became fashionable as "a country resort" with a number of timber lodges offering holiday accommodation. Shortly before the Second World War there was even a café. Suburban development of Komorow (which continues until this day) gained particular momentum after the completion of a rail link to Warsaw. The electric trains, EKD, started operating in 1927. In 1937 Komorow already had its own primary school, in the 50's a church was built and a new parish was established thus separating Komorow from an ancient parish of Pecice. The farmlands continued to supply the most exclusive shops in Warsaw with good organic produce until the Second World War, i.e. until 1939. After the War the estate was nationalised and a state farm was installed which carried on agricultural production. However, poor management and neglect led to its steady decline until the final liquidation of the farm in 1995. The remaining fields are now likely to be sold to new investors who in turn will try to re-sell at a profit having first divided them into small plots for housing developments. The older parts of Komorow can be easily recognised by tall mature trees, spacious gardens (of 10 - 20 thousand square feet on average), stylish villas and a prevailing atmosphere of peace and quiet. The newly developed parts in contrast are generally rather ugly and claustrophobic; the architecture messy and over-exaggerated, typically devoid of style and character. Disproportionately small gardens give it a feel of a crowded noisy modern suburb far removed from the original idea of Komorow as a "garden-city" In spite of all this Komorow has become extremely fashionable recently and attracts a lot of new wealth. The new population consists mainly of business entrepreneurs and yuppies, film and TV stars and politicians. Property prices are rising steadily. Unfortunately, the trend towards fast urbanisation of the place has irreversibly changed its previous nature as a quiet, green country retreat. We are witnessing an end of an era, a final demise of the traditions that have continued for almost 4 thousand years.

Zarys wiejskiej historii Komorowa

Komorów leży 16,5 km na południowy zachód od centrum Warszawy i jest połączony z nią linią kolejki elektrycznej, dzięki czemu funkcjonuje jako miejscowość tzw. „rezydencjalna”. Mieszka w nim około 4500 osób, pracujących przeważnie w Warszawie. Rozbudowuje się szybko a ceny działek ciągle rosną. Znajduje się tu szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum, oddział leczenia nerwic szpitala psychiatrycznego położony w zabytkowym parku, parafialny kościół katolicki i ośrodek zdrowia, biblioteka publiczna oraz kilkanaście sklepów różnych branż.
Do 1900 roku Komorów był jedynie niewielką wsią, gdzie od wieków tradycyjnie stosowano proste budownictwo drewniane, dlatego też nie zachowało się tu wiele zabytków architektury, nie licząc kilkunastu willi z lat 1900 – 1939, natomiast ciekawy architektonicznie – secesyjny pałac którego budowę ukończono w 1900 roku, został drastycznie przebudowany w latach pięćdziesiątych. Murowane dwustuletnie budynki folwarczne zburzono w 1998 roku, co – jak uważam – można uznać za pomnik absolutnej ignorancji dla dziedzictwa historycznego/narodowego lokalnych władz. Ostatnie wiejskie domy drewniane pamiętające być może czasy sprzed 1914 roku na naszych oczach są dziś rozbierane, więc niedługo chyba nic już nie będzie świadczyło naocznie o wiejskiej przeszłości Komorowa. W Komorowie zachowały się jeszcze wiekowe aleje lipowe, brzozowe i kasztanowe (jedna z nich czterorzędowa) częściowo chronione, które ukazują dawny monumentalny układ przestrzenny obszernego, malowniczego folwarku ziemskiego. Jednak i tych świadków dawnych czasów rok po roku ubywa wskutek silnych letnich burz przewracających wielkie stare drzewa oraz z powodu różnie umotywowanego ich wycinania.

Mazowsze – kraina geograficzna i historyczna, w której leży Komorów, to pierwotnie rozległa równina polodowcowa, na której szerokie doliny niewielkich już dziś, meandrujących rzeczek przecinały rozległe sosnowo dębowe lasy. W zachowanych dziś ostatnich kompleksach leśnych spotkać można charakterystyczne dla Mazowsza zarośnięte okazałe piaszczyste wydmy, co w szczególnie pięknej postaci zobaczyć można w Kampinoskim Parku Narodowym (położonym na zachód od Warszawy).

W takiej okolicy leży Komorów, nad leniwie płynącą niewielką rzeczką Utratą i szerokim pasem podmokłych łąk, pierwotnie założony w porastającym łagodne wyniesienia suchym lesie. Nazwa Utrata przylgnęła do rzeki nie bardzo wiadomo dlaczego dopiero niecałe sto lat temu. Dawniej rzeka ta nazywała się „od niepamiętnych czasów” Nrową.

Dzisiaj po tysiącleciach uprawiania i użyźniania dawno już wylesionych terenów ziemia na polach komorowskich jest urodzajna. Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Komorowa, jeżeli pominiemy przypadkowe pozostałości przechodzących tędy, lub nawet krótko obozujących myśliwych z epoki kamienia, to resztki osady ludności kultury trzcinieckiej (wczesna epoka brązu – 1800 do 1200 p.n.e.), zajmujących się uprawą ziemi. Na terenie naszej miejscowości znajdują się również miejsca, gdzie istniały niewielkie osady i cmentarze łużyckie (epoka brązu) oraz intensywne osadnictwo i cmentarzyska ludzi zaliczanych do kultury lateńskiej (400 – 0 p.n.e.) i przeworskiej (okres wpływów rzymskich od 0 do 400 n.e.). Okolice Komorowa znajdowały się na obszarze, na którym w tym czasie funkcjonowało ogromne centrum produkcji hutniczej, drugie pod względem wielkości na terenie „barbarzyńskiej” (tzn. poza granicami Imperium Rzymskiego) Europy.

W Pruszkowie, mieście graniczącym od wschodu z Komorowem, istnieje od 25 lat bardzo interesujące Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego poświęcone właśnie temu wyjątkowemu kompleksowi i badaniom archeologicznym, które wydobywają go z niepamięci.

Odkryte w Komorowie szczątkowe relikty osadnictwa wczesnośredniowiecznego (czyli okresu przed rokiem 1200) wskazują być może, że zapewne istniała ciągłość osadnictwa na tym terenie od czasów starożytnych aż do dziś. Jednak wiele miejsc, interesujących pod względem archeologicznym, znajduje się obecnie pod zabudowaniami czy ogrodami, albo już wcześniej uległo zniszczeniu wskutek prac rolnych, przez co udokumentowane stanowiska archeologiczne można traktować jako niewielką zaledwie część niewątpliwie większej całości. Ostatnio prowadzone we wsi Komorów, dość wyrywkowe zresztą, badania wykazały, że już w XV wieku osadnictwo było dość intensywne.

Najstarsze zachowane dokumenty wymieniające nazwę „Komorowo” pochodzą z początku XV wieku.  Pierwotna, staropolska w swojej formie nazwa miejscowości Komorowo trwała bez zmian do początku XIX wieku. Jak większość staropolskich nazw na Mazowszu jest to nazwa patronimiczna, a więc urobiona od staropolskiego imienia lub przydomka (albo przezwiska?). Znaczy tyle co „własność lub też miejsce zamieszkania rodziny niejakiego Komara”. To dzisiaj brzmiące trochę dziwacznie imię jest de facto najstarszym znanym nam imieniem konkretnej osoby - mieszkańca Komorowa. Nie można jednak z całą pewnością powiedzieć, kiedy ów Komar (czy raczej w dawnym brzmieniu tego słowa Komor) żył. Historycy prowadzą od dawna spór o metrykę staropolskich nazw patronimicznych. Imię Komor spotyka się wielokrotnie w staropolskich dokumentach, było ono dość powszechnie spotykane nawet jeszcze w czasach historycznych.

Najdawniejsze zachowane zapisy archiwalne wskazują one, iż była to wówczas wieś należąca do co najmniej dwu blisko spokrewnionych szlacheckich rodzin herbu Pierzchała. Prócz nich w Komorowie mieszkali ich poddani oraz być może pewna liczba wolnych kmieci. W sumie mogło to być około 60 osób w 12 gospodarstwach. Jest to jednak – dla bardzo fragmentarycznych dokumentów – liczba tylko hipotetyczna. Natomiast zasięg pól i łąk oraz przebieg głównych dróg i granic własności mogły być już w owym czasie identyczne jak dziś.

W roku 1579 wskutek dziedziczenia dzielonych majątków w Komorowie było już 6 niezależnych, niewielkich folwarków należących do potomków wyżej wspomnianej szlachty. Był to moment w historii miejscowości, nie licząc czasów obecnych, kiedy stała się ona pod względem własności ziemskich najmocniej podzielona. Jeden z ówczesnych właścicieli, wdowa po Piotrze z Komorowa Maryna, była właścicielką istniejącego od przeszło 150 lat młyna na Utracie. Młyn i staw były więc i są aż do naszych czasów stałym elementem krajobrazu Komorowa. W 1579 roku opłacająca podatki szlachta komorowska przyznawała się do następujących wielkości swoich majatków: Aleksy Komorowski opłacał podatek z 5/8 łana (co równać się może 11 ha), Grzegorz Komorowski – ½ łana (9 ha), Dorota wdowa po Janie Komorowskim – ½ łana (9 ha), wspomniana Maryna wdowa po Piotrze Komorowskim – ½ łana (9 ha), Andrzej Sokołowski – ¼ łana (4,5 ha), oraz Stanisław Wilczogórski nabywca po Piotrze Komorowskim – ¼ łana (4,5 ha). Jeżeli uznamy, że łan odpowiada tu 17,95 ha (co jednak nie jest pewne), to otrzymamy wielkość ówcześnie opodatkowanych majątków Komorowa jako 47 ha. Poszczególne folwarki szlacheckie sprawiają tu wrażenie małych, jednak nie wiemy dokładnie, co faktycznie było w XVI wieku opodatkowane, i czy podane wielkości odzwierciedlały całkowitą rozległość majatków . Należy jednak zauważyć, że liczba 47 ha odpowiada mniej więcej wielkości samych gruntów ornych (a więc nie licząc łąk, lasów, zarośli, terenu pod zabudowaniami itp.) majątku XIX-wiecznego, kiedy tereny Komorowa były najlepiej wykorzystane rolniczo. Na wszelki wypadek należy jednak potraktować dane XVI-wieczne raczej jako spis mieszkańców niż dokładny rejestr pomiarowy folwarków.

Drobna szlachta należąca do rodu komorowskich Pierzchałów nie awansowała wysoko w hierarchii urzędniczej ani też nie dochodziła do większych majątków, pozostając przez kilkaset lat typową drobną szlachtą, jakiej całe legiony parały się w Polsce rolnictwem i drobnymi interesami handlowymi i finansowymi. Jeden tylko Mikołaj Komorowski cześnik warszawski, po studiach ukończonych w Krakowie został sędzią ciechanowskim. Starał się uporządkować kilka spraw rodzinnych, dzięki czemu zachowały się dość ciekawe dokumenty prawne dotyczące Komorowa z owych czasów.

W tym czasie gospodarka polska przeżywała okres największej w historii prosperity , między innymi dzięki sprzedaży zbóż oraz produktów leśnych do Europy Zachodniej i Anglii via Gdańsk. W 1596 r. król przeniósł stolicę Polski ze spalonego Krakowa do Warszawy, dotychczasowej stolicy księstwa, a w ślad za nim przybyło do nowej stolicy i w jej okolice wiele bogatej magnaterii.  Nabywali oni dobra ziemskie w ziemi warszawskiej. Na początku XVII wieku części wielu komorowskich i okolicznych folwarków skupował zamożny szlachcic, kasztelan Chądzyński oraz nieco później urzędnik warszawski Sobolewski. W rękach ich potomków Komorów pozostawał aż do XIX wieku.

Po okresie wojen szwedzkich, pomorów i nieurodzajów, które były dla Polski katastrofą, z której nie wydźwignęła się praktycznie aż do dziś, w Komorowie mieszkało (w roku 1674) 48 osób. Było to i tak dużo w porównaniu z innymi okolicznymi miejscowościami, które zniszczone całkowicie nie odbudowały się już nigdy.

Wiek XVIII to dla gospodarki polskiej okres systematycznego pogrążania się, które dodatkowo spotęgowane zostało toczącymi się prawie bez przerwy wojnami, klęskami naturalnymi oraz generalną zmianą koniunktury na rynku światowym (kolonie). Państwo chyliło się ku upadkowi, a ostatnim akordem tego upadku był rozbiór Polski w 1772 r. Od tego czasu, z krótką przerwą w latach 1807 – 1815, kraj pozostawał podzielony aż do odzyskania niepodległości po I wojnie światowej. Mimo to jednak prywatne dobra ziemskie przynosiły jeszcze przyzwoite dochody.

W pierwszej połowie XVIII wieku Komorów podzielony był między trzech właścicieli, po niecałych stu latach pozostał jeden – Sobolewski, który dodatkowo dokupił rozległe tereny sąsiedniej wsi Sokołowo. Bardzo licznie rozrodzona szlachta z tamtej wsi w owym czasie znikła już na zawsze.

Mówiąc o dziejach Komorowa pierwszej połowy XIX wieku można ograniczyć się do omówienia historii samego majątku komorowskiego, tzw. dóbr ziemskich. Obejmowały one swoim zasięgiem cały obszar miejscowości wraz z okolicznymi łąkami i lasami będąc własnością jednego ziemianina. Od końca XVIII-ego wieku nie istniały żadne inne własności na terenie Komorowa poza własnością „dworu komorowskiego”.

Sobolewscy sprzedali dobra ziemskie w Komorowie dopiero w 1830 roku. W następnych latach majątek zmieniał kilkakrotnie właścicieli, a raz został zlicytowany z powodu długów bankowych, ale nie ulegał żadnym podziałom własnościowym.

W połowie XIX wieku dobra ziemskie Komorów z Sokołowem zajmowały 900 ha powierzchni, łącznie z łąkami, zaroślami, drogami, terenami pod zabudowaniami, stawami i rzeczkami oraz niewielkim lasem. Prócz drewnianego, skromnego, parterowego dworu otoczonego romantycznym parkiem i rozległym folwarkiem było tu około 35 domów, dworska karczma i młyn, kuźnia, cegielnia i torfiarnia. Obok produkcji rolnej, uprawy zbóż i ziemniaków, hodowano w majątku bydło (co najmniej około 100 sztuk bydła i 60 sztuk trzody). Od dawna istniał też duży ogród warzywny, dobrze prowadzony rozległy sad, plantacja krzewów owocowych, winnica oraz duża szkółka najrozmaitszych drzew. Do „dworu komorowskiego” należał też las dozorowany i strzeżony przez gajowego zamieszkałego w gajówce również należacej do dworu. W dobrach ziemskich Komorów mieszkało z rodzinami i zatrudnionych było około 20 zagrodników. We wsi Sokołów również wchodzącej w skład powyższych dóbr mieszkało 35 gospodarzy czynszowych opłacających czynsz (a także wydających określone ilości daniny w postaci płodów rolnych, głównie zboża) i zobowiązanych do odpracowywania pańszczyzny na rzecz dworu komorowskiego. W 1864 roku w ramach represji popowstaniowych przeprowadzono uwłaszczenie, dzięki któremu włościanie majątku otrzymali na własność dotąd tylko przez nich użytkowaną ziemię. W Komorowie uwłaszczono 17 włościan, w Sokołowie 46 (w obu wsiach na własność włościan przeszło więc z majątku 540 ha ziemi).
Majątek, którego właściciele wykonywali zawody nie związane z rolnictwem, był zarządzany przez zarządców (komisarzy, ekonomów), pod którymi w hierarchii pańszczyźnianej służyli karbowi. W majątku zatrudnieni byli na stałe zagrodnicy, komornicy, wyrobnicy, fornale, stangreci, pasterze, owczarze, stróże, parobcy, służba dworska, a czasem również ogrodnicy albo rybacy (!). Stale wydzierżawiano kuźnię, młyn i karczmę. W wielu zapisach archiwalnych wymieniani są też m. in. murarze, strycharze zwani inaczej ceklarzami (czyli ceglarze), tracze, cieśle, szklarze, malarze, krawcy i szewcy, rymarze, stelmachowie, bednarze i inni, w zależności od przedsięwzięć podejmowanych w majątku. W czasie budowy pałacu zatrudnieni byli np. sztukatorzy, którzy mieszkali przez pewien czas z rodzinami w Komorowie. Dzięki zachowanym archiwaliom znamy wszystkich tych ludzi z imienia i nazwiska. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku majątek bywał w całości wydzierżawiany.

Majątek ziemski przynosił na ogół dochody przewyższające koszty jego funkcjonowania, poza jednym rokiem, kiedy zasiewy zostały całkowicie zniszczone przez gradobicie. Ówczesny właściciel procesował się wówczas o to, by zwolniono go z należnego państwu podatku i proces ten ostatecznie wygrał. Majątek był jednak w pewnym okresie zadłużony w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim, a obciążenie to przy niezbyt intensywnym wykorzystywaniu możliwości jakie dawało gospodarstwo, doprowadziło do zlicytowania majątku w 1850 roku. Do odwiecznych wydatków właścicieli majątku komorowskiego należały dziesięciny płacone kościołowi pęcickiemu oraz wypłacanie pewnych procentów od sum zapisanych dawniej i zabezpieczonych na tych dobrach przez poprzednich właścicieli, dobroczyńców kościoła. Właściciele majątku byli odwiecznymi kolatorami kościoła pęcickiego, co przynosiło im pewne specjalne przywileje, ale również pociągało rozmaite powinności, np. współobowiązek budowy i wyposażania kościoła (jeden z Sobolewskich własnym kosztem wystawił w połowie XVIII wieku drewniany kościół pęcicki). Warto tu też zaznaczyć, że dobra ziemskie plebanów pęcickich powstały również dzięki hojnym darowiznom znacznych terenów, dokonanym przez szlachtę komorowską już przed XV wiekiem. Dobra ziemskie obciążone były również znacznymi podatkami na rzecz skarbu państwa (na przykład w połowie XIX wieku była to rocznie suma 450 rubli srebrem co równałoby się mniej więcej 45000 dzisiejszych złotych, przy założeniu, że 1 dzisiejszy złoty równa się ówczesnej 1 kopiejce.).

Szlachta zwana dawniej rycerstwem, właściciele ziemscy, kmiecie, gospodarze, zagrodnicy, pracownicy folwarczni, słowem wszyscy mieszkańcy Komorowa zgodnie z odwiecznym zwyczajem grzebani byli na parafialnym cmentarzu oraz w samym kościele w Pęcicach. Parafia pęcicka istnieje na pewno przynajmniej od końca XIII wieku. Posługując się dość hipotetycznymi liczbami mogę przypuszczać, że w tym miejscu jest pochowanych więcej niż 6000 dawnych komorowian.

W 1900 roku, kiedy ukończono budowę secesyjnego okazałego pałacu, właściciel dóbr zaczął również sprzedawać pięknie położone, na skraju zdrowego sosnowego lasu, działki pod budowę willi letniskowych nabywcom z Warszawy. Były to początki tendencji, realizującej się później, już po I wojnie światowej w serii założeń architektonicznych w całej Europie w myśl idei „miasta – ogrodu” opartej na koncepcji Ebenezera Howarda (autora m.in. realizacji w 1904 r. miasta-ogrodu Letchworth pod Londynem). Howard propagował tendencję wyprowadzania się z zatrutych miast w myśl hasła: ”pracując w mieście, mieszkaj na wsi”. W okolicach Warszawy zaczęto urealniać kilka takich planów, między innymi w Ząbkach, w Młocinach, we Włochach, w Podkowie Leśnej, a także na terenie dóbr Pęcice (miasto ogród Ostoja Pęcicka).

W Komorowie, na początku XX wieku powstały drewniane domy letniskowe do wynajęcia, w których w latach międzywojennych funkcjonowała między innymi kawiarnia. W roku 1923 z gruntów folwarku Komorów odsprzedano teren około 16 ha Stowarzyszeniu Spółdzielczemu Budowlano-Mieszkaniowemu „Strzecha Polska”. Są to tereny położone między ulicami Brzozową, Komorowską, Żwirową i Ceglaną. Proces parcelacji i zabudowy trwający do dziś, nabrał jednak szczególnego tempa po 1927 roku, kiedy ukończono budowę elektrycznej kolejki dojazdowej, łączącej miejscowość z Warszawą i innymi miejscowościami. Dla terenów majątku komorowskiego położonych na południe od torów kolejki EKD stworzono przed 1928 rokiem kompleksowy plan tzw. miasta-ogrodu, uwzględniający między innymi dwa place, rynek, teren pod plebanię i kościół, zieleniec, teren sportowy oraz odnogę kolejki w kierunku Nadarzyna z trzema przystankami w obrębie Komorowa, pozostawiając jedynie 60 % powierzchni pod działki! W 1929 roku wydzielono hipotecznie 62 ha gruntów pod tę realizację. Wzniesiono wiele domów w różnych stylach architektonicznych i z różnych materiałów. Projekt nie został jednak zrealizowany całkowicie zgodnie z pierwotnym założeniem, chociaż ogólny jego układ jest dzisiaj jeszcze dość dobrze czytelny.

W 1937 roku w Komorowie działała już szkoła powszechna, zaś dopiero w 1948 rozpoczęto budowę kościoła i wkrótce utworzono nową parafię komorowską, oddzielając tę miejscowość, do tej pory, od samego początku, należącą do parafii pęcickiej. Folwark komorowski, który jeszcze do wybuchu II wojny światowej, czyli do 1939 roku, zaopatrywał w zdrową, ekologiczną żywność eleganckie sklepy warszawskie, po wojnie został przejęty przez władze komunistyczne i funkcjonował – zdaje mi się – jako własność SGGW chyląc się ku upadkowi aż do likwidacji w 1995 roku. Reszta pozostałych po majatku ziemskim pól zostanie zapewne niedługo sprzedana jakiejś firmie, lub osobie prywatnej, która to z kolei najprawdopodobniej podzieli te tereny na małe działki i sprzeda je z potężnym zyskiem po raz drugi, jak stało się to z większością dawnych PGR-ów położonych nie tylko w okolicy Warszawy.

Części przedwojennego Komorowa dzisiaj porośnięte są starymi drzewami, a wśród nich w dużych ogrodach (1000 – 2000 m. kw.) stoją od lat rozległe sześćdziesięcioletnie i starsze wille. Duże ogrody są, niestety, zgodnie z prawem ustanawianym jak dotąd ad hoc, dzielone często i odsprzedawane jako nowe mniejsze działki, przez co zabudowa się zagęszcza a przy okazji ginie część wycinanych starych nasadzeń. Natomiast otaczające i zacieśniające się ze wszystkich stron budownictwo współczesne, brzydkie i często pozbawione odpowiedniego otoczenia zieleni, przemieszane ze współczesnym, bezstylowym budownictwem wiejskim, to typowa chaotyczna i przypadkowa zabudowa przedmieść miast, która nie ma nic wspólnego z idealistycznymi założeniami „miast – ogrodów”. Mimo to jednak Komorów stał się ostatnio bardzo popularny, sprowadza się tu wielu zamożnych ludzi, między innymi modni aktorzy, a za nimi urzędnicy, biznesmeni i politycy, zaś ceny działek rosną. Zabudowa wciska się wszędzie, widać niebezpieczną tendencję do wkraczania na tereny zielone i dotychczas chronione przed nią, jak las czy łąki, a są to ostatnie skrawki naturalnej komorowskiej zieleni. Niestety, ani władze miejscowe, ani właściciele terenów z jakichś powodów nie są w stanie uwzględnić w swoich planach czegoś takiego jak „dziedzictwo narodowe”, w którym to pojęciu mieści się również szacunek do odziedziczonego tzw. krajobrazu kulturowego. Są to dla większości obywateli hasła albo zupełnie nieznane albo całkowicie abstrakcyjne. Wystawia to nam w XXI wieku, bądź co bądź Europejczykom dumnym ze swojej przeszłości, fatalną opinię kraju prymitywnego.
Ostatni, szeroki pas pól dzielący Komorów od Pęcic stanie się niedługo niestety również kilkutysięcznym miastem, z kilkoma tysiącami nowych samochodów i ich spalinami. Tendencja gwałtownej urbanizacji pozbawiła miejscowość prawie wszystkich dotychczasowych atutów ekologicznego „miasta – ogrodu”.  Jeszcze dziś, w roku 2006 możemy w okolicach Komorowa ujrzeć ostatnie pojedyncze: dwa czy trzy skrawki ziemi uprawnej. W ten sposób na naszych oczach dokonuje się wreszcie ostateczny kres liczącej prawie 4 tysiące lat wiejskiej historii Komorowa.

Copyright: Tomasz Terlecki 2006